29-08-2026
Toen een zeer serieuze en intelligente advocaat op televisie verkondigde dat het DNA van een verdachte eventueel door contaminatie in de onderbroek van een dood gevonden kind terecht kon zijn gekomen, moest ik denken aan een ongemakkelijke menselijke eigenschap: we zijn allemaal in staat om overtuigend argumenten te verdedigen die passen bij onze positie.
Dat betekent niet automatisch dat iemand liegt. Een advocaat heeft nu eenmaal de taak om ook de meest onwaarschijnlijke scenario's te onderzoeken en te verdedigen. Maar ik vraag me af hoeveel mensen, wanneer alle belangen zijn weggevallen, nog precies dezelfde overtuiging zouden hebben als op het moment dat ze ervoor betaald worden.
Iedereen is te beïnvloeden. Iedereen heeft een prijs. Geef een homofobe hetero een ton voor een pijpbeurt van vijf minuten en zie wat er gebeurt. Niet omdat zijn overtuigingen ineens verdwijnen, maar omdat geld een van de sterkste menselijke prikkels is. We zijn minder rationeel dan we graag denken. Vaak zoeken we achteraf vooral een verhaal dat ons gedrag rechtvaardigt.
Mensen doen veel voor eigen gewin. Dat is geen moderne afwijking, maar een oud overlevingsmechanisme. Alleen leven we nu in een samenleving waarin zelfzucht soms botst met vertrouwen en fatsoen.
Van de week stond er een Amerikaan bij me aan de hotelbalie die compensatie wilde omdat zijn kredietkaart alle dienst weigerde na een poging om online de Amsterdamse toeristenbelasting te betalen. Onwaarschijnlijk. Een bankpas stopt niet met werken omdat je iets probeert te kopen; de betaling kan hooguit worden geweigerd.
"Neem contact op met uw bank," zei ik.
"Dat ga ik niet doen."
"Ik kan hier geen verantwoordelijkheid voor nemen."
Zie je wat er gebeurt? We weten beiden dat zijn verhaal waarschijnlijk niet klopt, maar we zitten er allebei in vast. Hij probeert voordeel te behalen; ik probeer grenzen te bewaken zonder conflict te veroorzaken.
Een dag later stond er een Israëlische vrouw aan de balie.
"Geef me de beste kamer."
"En de rest van de gasten dan?"
"Ik kan niet de hele wereld op mijn schouders nemen."
Daar zit een kern van waarheid in. Niemand kan alle problemen van de wereld dragen. Maar een samenleving bestaat juist doordat mensen zichzelf soms beperken. Beschaving betekent niet alleen doen wat mag, maar ook rekening houden met wat redelijk is.
Steeds vaker dringt het tot me door dat het Nederlandse woord 'samenleving' bijna onvertaalbaar is. Afgezien van de asocialen zijn Nederlanders vriendelijk, geduldig en beschaafd. Daardoor werkt ons land zo goed. Maar dat vertrouwen is kwetsbaar. Een systeem gebaseerd op eerlijkheid werkt alleen zolang mensen het niet als zwakte zien.
Zo'n compensatiezoekende hotelgast komt met een klacht ("De airco in mijn kamer is niet krachtig"), je biedt een oplossing ("We verhuizen u naar een andere kamer"), die wordt afgewezen ("Ik heb geen zin om alles weer in te pakken") en vervolgens komt zonder blikken of blozen de vraag om compensatie ("Een korting zou vanwege de kapotte airco op zijn plaats zijn"). Dit is geen verzonnen gesprek.
Het bijzondere is dat dit gedrag niet alleen om geld draait. Het gaat ook om een gevoel van controle. Sommige mensen ervaren de wereld als een plek waarin je krijgt wat je durft te eisen. Wie het hardst roept, krijgt het meeste. Als die strategie vaak genoeg werkt, wordt het vanzelf een patroon.
Mijn oma zei altijd: "Kindjes die vragen, worden overgeslagen." Je vroeg niet om een koekje; je wachtte tot het werd aangeboden. Daar zat een hele levenshouding achter: geduld en vertrouwen.
Misschien is dat wel het verschil tussen een samenleving en een verzameling individuen. Niet hoeveel je kunt opeisen, maar hoeveel ruimte je laat voor een ander.
Reactie plaatsen
Reacties